Panik atak sırasında bedeninde neler olur?

Kalabalık bir metrobüsteydin ya da sıradan bir toplantıdaydın. Bir anda kalbin göğsünden çıkacakmış gibi atmaya başladı. Nefesin daraldı, ellerin karıncalandı, başın döndü. Aklından tek bir düşünce geçti: “Kalp krizi geçiriyorum”, “Bayılacağım” ya da “Aklımı kaçırıyorum.” Belki acile gittin ve tahliller temiz çıktı. Doktor “Panik atak” dedi ve sen ne düşüneceğini bilemedin.

Bu yazıda panik atak sırasında bedeninde gerçekte neler olduğunu, neden bu kadar korkutucu hissettirdiğini ve hem o anda hem de uzun vadede neler yapabileceğini anlatacağım.

Panik atak nedir?

Panik atak, aniden başlayan ve genellikle on dakika içinde zirveye ulaşan yoğun bir korku dalgasıdır. Bu dalgaya çarpıntı, nefes darlığı, titreme, terleme, göğüste sıkışma, baş dönmesi, bulantı, uyuşma ya da karıncalanma, sıcak basması veya üşüme, kendinden ya da çevreden kopmuşluk hissi, ölüm ya da kontrolünü kaybetme korkusu gibi belirtilerden birkaçı eşlik eder.

Panik atak yaşamak, panik bozukluğun olduğu anlamına gelmez. Pek çok insan hayatı boyunca bir ya da birkaç atak yaşar. Ataklar tekrarlıyor, “Ya yine olursa?” endişesi hayatını kısıtlamaya başlıyor ve atak olur korkusuyla bazı yerlerden kaçınıyorsan, o zaman bir uzmanla değerlendirmek önemlidir.

Beden aslında seni korumaya çalışıyor

Panik sırasında bedeninde “savaş ya da kaç” tepkisi çalışır. Bu sistem milyonlarca yıldır hayatta kalmamızı sağlayan bir alarm sistemidir. Karşına aniden bir tehlike çıktığında bedenini saniyeler içinde kaçmaya ya da savaşmaya hazırlar. Sorun şu ki bu alarm, ortada gerçek bir tehlike yokken de çalabilir.

• Kalp hızlanır, çünkü kaslara daha fazla kan ve oksijen pompalanması gerekir.
• Nefes hızlanır ve sığlaşır. Hızlı nefes, kandaki karbondioksit dengesini değiştirir; bu da baş dönmesi, karıncalanma ve “nefes alamıyorum” hissi yaratabilir.
• Kan büyük kaslara yönelir. Eller ve ayaklar üşüyebilir, mide bulanabilir.
• Terleme artar, çünkü beden ısınacağını varsayarak kendini serinletmeye çalışır.
• Dikkat daralır ve tehlike arar. Bu yüzden atak sırasında bedenindeki en küçük değişikliği bile fark edersin.

Bu belirtilerin hepsi rahatsız edici ama çoğu zaman tehlikeli değildir. Bedenin, olmayan bir tehlikeye karşı seni korumaya çalışmaktadır.

Panik neden kendini büyütür?

Bilişsel davranışçı terapinin panik anlayışında temel nokta şudur: Panik, bedendeki normal değişikliklerin felaket olarak yorumlanmasıyla büyür. Kalbin biraz hızlanır; zihin bunu “Kalp krizi geçiriyorum” diye yorumlar. Bu yorum korkuyu artırır, korku kalbi daha da hızlandırır, hızlanan kalp de felaket düşüncesini doğruluyormuş gibi görünür. Birkaç saniye içinde bir kısır döngü oluşur.

• Durum: Kalabalık bir metrobüste ayakta durmak.
• Beden: Hafif bir sıcaklık ve çarpıntı.
• Otomatik düşünce: “Bayılacağım, burada kimse bana yardım edemez.”
• Duygu: Yoğun korku.
• Davranış: Bir sonraki durakta inmek, sonraki günlerde metrobüse binmemek.

Metrobüsten inmek o an rahatlatır. Ama zihin şunu öğrenir: “İnmeseydim bayılacaktım.” Böylece kaçınma güçlenir. Önce metrobüs, sonra AVM, sonra kalabalık her yer… Hayatın giderek daralabilir. Terapide asıl çalıştığımız şey, bu kaçınma döngüsünü güvenli ve kademeli bir şekilde kırmaktır.

Atak sırasında deneyebileceklerin

• Nefesini yavaşlat: Dört saniye burnundan al, altı saniyede ağzından yavaşça ver. Nefes vermenin uzun olması bedeni sakinleştirir. Derin derin, hızlı nefes almaya çalışma; bu belirtileri artırabilir.
• Kendine ne olduğunu hatırlat: “Bu bir panik atak. Korkutucu ama tehlikeli değil. Birkaç dakika içinde geçecek.”
• Dikkatini şimdiye getir: Etrafında gördüğün beş şeyi, duyduğun dört sesi, dokunabildiğin üç şeyi say.
• Atağı durdurmaya çalışmak yerine onun geçmesine izin ver. Dalgayla savaşmak onu büyütür; dalganın yükselip inmesine izin vermek çoğu zaman yoğunluğu azaltır.
• Mümkünse bulunduğun yerden hemen kaçma. Kalabilirsen, bedeninin kendi kendine sakinleştiğini deneyimlersin. Bu, zihnin “Kalırsam bir şey olur” inancını zayıflatan en güçlü deneyimdir.

Yanındaki biri atak geçiriyorsa

Sakin kal ve yanında olduğunu söyle. “Sakin ol” demek yerine “Buradayım, birlikte nefes alalım” demek daha iyi gelir. Onu kalabalıktan biraz uzak, daha sakin bir yere götürebilirsin. Ama belirtilerin ilk kez yaşandığı, göğüs ağrısının yayıldığı ya da kişinin bilincinin bulanıklaştığı durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi ara.

Önemli bir not: Önce tıbbi kontrol

Bu belirtileri ilk kez yaşıyorsan ya da göğüs ağrısı, nefes darlığı gibi belirtilerin varsa bir hekime başvurarak tıbbi bir nedeni dışlatman çok önemlidir. Tiroit sorunları, kalp ritim bozuklukları ve bazı başka durumlar panik ataka benzer belirtiler verebilir. Kontroller temiz çıktıktan sonra psikolojik destek sürecine geçmek en doğru yoldur.

Terapide neler yaparız?

Panik için bilişsel davranışçı terapi, en çok araştırılmış ve etkinliği desteklenmiş yaklaşımlardan biridir. Terapide önce panik döngünü birlikte çıkarırız: Hangi bedensel değişiklikler, hangi düşüncelere yol açıyor? Sonra bu düşüncelerin kanıtlarına bakarız. Bedenin alarm sistemini tanır, korkulan duyumlarla güvenli bir ortamda karşılaşmayı öğreniriz. Kaçındığın yerlere senin belirleyeceğin hızla, küçük adımlarla geri döneriz.

Ataklar hayatını kısıtlamaya başladıysa bunu tek başına taşımak zorunda değilsin. Panik çok korkutucu ama aynı zamanda iyi anlaşılmış ve üzerinde çalışılabilen bir sorundur. Acil bir durumdaysan 112'yi ara.